Tác giả: Vũ Đức Khanh
Trong phần lớn lịch sử tồn tại của mình, ASEAN chưa bao giờ được dẫn dắt bởi một quốc gia duy nhất.
Khác với Liên minh châu Âu, nơi vai trò của Đức và Pháp tương đối rõ ràng, hay NATO với vị trí áp đảo của Hoa Kỳ, ASEAN được xây dựng trên một triết lý khác: đồng thuận, cân bằng và đa dạng. Sự đa dạng đó là nguồn gốc sức mạnh của ASEAN, nhưng đồng thời cũng là giới hạn cố hữu của khối.
Để hiểu vai trò của Việt Nam trong tương lai ASEAN, trước hết cần nhìn ASEAN trong bối cảnh lịch sử rộng lớn hơn.
Trong hơn ba thập niên sau khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, ASEAN phát triển trong một môi trường chiến lược tương đối thuận lợi. Hoa Kỳ duy trì vai trò bảo đảm an ninh khu vực. Trung Quốc chủ yếu được nhìn nhận như một động lực tăng trưởng kinh tế. Toàn cầu hóa mở rộng nhanh chóng. Các quốc gia Đông Nam Á có thể tập trung vào phát triển mà không phải lựa chọn phe.
Ngày nay, những điều kiện đó đang thay đổi.
Cạnh tranh Mỹ–Trung đang tái định hình môi trường chiến lược của khu vực. Chuỗi cung ứng toàn cầu được sắp xếp lại. Công nghệ trở thành công cụ cạnh tranh quyền lực. Các vấn đề như Biển Đông, chuyển đổi năng lượng, trí tuệ nhân tạo và biến đổi khí hậu đang đặt ra những thách thức mới.
ASEAN không còn chỉ đối mặt với câu hỏi làm thế nào để phát triển nhanh hơn.
ASEAN đang phải trả lời một câu hỏi lớn hơn: làm thế nào để duy trì vai trò trung tâm trong một thế giới ngày càng phân cực.
Một Tam Giác Quyền Lực Mới Đang Hình Thành
Trong bối cảnh đó, tương lai ASEAN nhiều khả năng sẽ không được định hình bởi một quốc gia duy nhất.
Thay vào đó, một cấu trúc quyền lực mới đang dần xuất hiện, dựa trên ba trung tâm ảnh hưởng khác nhau: Indonesia, Singapore và Việt Nam.
Indonesia tiếp tục là quốc gia không thể thay thế về quy mô. Với dân số lớn nhất khu vực, nền kinh tế lớn nhất ASEAN và vai trò lịch sử trong quá trình hình thành hiệp hội, Indonesia là nguồn cung cấp tính chính danh chính trị cho toàn khối. Khi Jakarta lên tiếng, ASEAN lắng nghe.
Singapore đại diện cho một loại quyền lực khác. Không có quy mô dân số hay lãnh thổ đáng kể, nhưng Singapore kiểm soát những nguồn lực quan trọng nhất của thế kỷ XXI: vốn, công nghệ, quản trị và kết nối toàn cầu. Ảnh hưởng của Singapore đến từ khả năng xây dựng thể chế, thiết lập tiêu chuẩn và định hình luật chơi kinh tế.
Việt Nam nổi lên với một lợi thế riêng biệt. Từ vị trí địa chiến lược tại Biển Đông đến mạng lưới quan hệ với các cường quốc lớn, từ vai trò trong chuỗi cung ứng toàn cầu đến tốc độ tăng trưởng kinh tế, Việt Nam đang tích lũy những điều kiện để trở thành động lực chiến lược mới của ASEAN.
Nếu Indonesia đại diện cho quy mô, Singapore đại diện cho hệ thống, thì Việt Nam có thể đại diện cho động lực chiến lược.
Vì Sao Không Phải Thái Lan, Malaysia Hay Philippines?
Điều đó không có nghĩa các quốc gia khác không quan trọng.
Thái Lan vẫn là một cường quốc công nghiệp của Đông Nam Á, đặc biệt trong lĩnh vực ô tô và sản xuất chế tạo. Tuy nhiên, Bangkok trong nhiều năm qua chủ yếu tập trung vào các vấn đề nội bộ và chưa thể hiện vai trò kiến trúc sư chính trị của ASEAN.
Malaysia có năng lực công nghệ cao, đặc biệt trong ngành bán dẫn, đồng thời sở hữu mức thu nhập bình quân đầu người cao hơn đáng kể so với Việt Nam. Tuy nhiên, nước này chưa có đủ quy mô của Indonesia, ảnh hưởng thể chế của Singapore hay vị trí địa chiến lược đặc biệt của Việt Nam.
Philippines sở hữu dân số lớn và là đồng minh hiệp ước của Hoa Kỳ. Tuy nhiên, sự dao động trong chính sách đối ngoại giữa các nhiệm kỳ tổng thống cùng những hạn chế về năng lực nhà nước khiến Manila chưa thể chuyển hóa tiềm năng thành vai trò lãnh đạo khu vực.
Vì vậy, nếu nhìn từ góc độ định hình ASEAN trong dài hạn, bộ ba Indonesia – Singapore – Việt Nam hiện nổi lên như ba ứng viên có khả năng bổ trợ lẫn nhau nhiều nhất.
Giới Hạn Lớn Nhất Của Việt Nam Không Nằm Ở GDP
Tuy nhiên, đây cũng là nơi xuất hiện câu hỏi quan trọng nhất.
Liệu Việt Nam có thể thực sự trở thành một trong những quốc gia kiến tạo tương lai ASEAN?
Nếu chỉ xét về tăng trưởng kinh tế, câu trả lời có thể là có.
Nếu chỉ xét về vị thế địa chính trị, câu trả lời cũng có thể là có.
Nhưng lịch sử cho thấy sức mạnh vật chất chỉ là một phần của câu chuyện.
Các quốc gia có khả năng định hình trật tự khu vực trong dài hạn thường không chỉ sở hữu GDP lớn hay quân đội mạnh. Họ còn phải cung cấp một mô hình phát triển có sức hấp dẫn đối với các quốc gia khác.
Đây chính là thách thức lớn nhất của Việt Nam.
Sau bốn thập niên đổi mới, Việt Nam đã đạt được những thành tựu đáng kể về tăng trưởng và giảm nghèo. Tuy nhiên, để trở thành một quốc gia có khả năng kiến tạo luật chơi khu vực, Việt Nam cần nhiều hơn thế.
Nước này cần xây dựng các thể chế đủ hiệu quả để thúc đẩy đổi mới sáng tạo, giải phóng sức sản xuất của khu vực tư nhân, bảo đảm tính dự đoán của môi trường pháp lý và nâng cao chất lượng quản trị quốc gia.
Nói cách khác, câu hỏi cốt lõi không còn là Việt Nam tăng trưởng nhanh đến đâu, mà là Việt Nam có thể chuyển hóa tăng trưởng thành năng lực thể chế hay không.
Cuộc Cạnh Tranh Cuối Cùng Là Cạnh Tranh Về Mô Hình
Cuối cùng, tương lai của ASEAN không chỉ được quyết định bởi thương mại, đầu tư hay địa chính trị.
Đó còn là cuộc cạnh tranh giữa các mô hình phát triển.
Những quốc gia có khả năng tạo ra thịnh vượng bền vững, xây dựng nhà nước hiệu quả, bảo đảm pháp quyền, mở rộng cơ hội cho người dân và giải phóng tiềm năng con người sẽ có lợi thế lớn hơn trong việc định hình tương lai khu vực.
Từ góc nhìn đó, câu hỏi liệu Việt Nam có đủ “Thế” và “Lực” để định hướng ASEAN thực chất chưa phải câu hỏi cuối cùng.
Câu hỏi cuối cùng là liệu Việt Nam có thể xây dựng một mô hình phát triển vừa hiệu quả, vừa chính danh; vừa tạo ra thịnh vượng, vừa mở rộng tự do, pháp quyền và phẩm giá con người hay không.
Nếu làm được điều đó, Việt Nam không chỉ trở thành một trong những quốc gia quan trọng nhất của ASEAN.
Việt Nam có thể trở thành một trong những quốc gia góp phần định nghĩa ASEAN của thế kỷ XXI.