Tác giả: Vũ Đức Khanh
Nếu Biên bản Ghi nhớ (MOU) giữa Hoa Kỳ và Cộng hòa Hồi giáo Iran được ký kết tại Geneva ngày 19/6/2026, sự kiện này có thể đánh dấu một bước ngoặt chiến lược đáng kể trong chính sách Trung Đông của Washington kể từ sau Hiệp định Abraham.
Tuy nhiên, ý nghĩa then chốt không nằm ở các điều khoản kỹ thuật về hạt nhân, ngừng bắn hay cơ chế giám sát, mà ở một tín hiệu sâu xa hơn: Hoa Kỳ dường như đang thu hẹp vai trò “quyền phủ quyết thực tế” của Israel trong các sáng kiến ngoại giao lớn liên quan đến Iran.
“Bài kiểm tra Israel” và sự dịch chuyển âm thầm
Trong nhiều thập niên hậu Chiến tranh Lạnh, quan hệ Mỹ–Israel vận hành dựa trên một nguyên tắc bất thành văn: mọi sáng kiến ngoại giao quan trọng của Washington liên quan đến Iran đều phải vượt qua “bài kiểm tra Israel”.
Điều đó không đồng nghĩa Israel kiểm soát chính sách đối ngoại của Mỹ, nhưng các cân nhắc an ninh của Tel Aviv luôn giữ vị trí trung tâm trong cấu trúc ra quyết định của Washington tại Trung Đông.
Tuy nhiên, tiến trình đang được thảo luận tại Geneva gợi ý một sự thay đổi đáng chú ý: Washington dường như sẵn sàng tiếp tục ngoại giao với Iran ngay cả khi các quan ngại cốt lõi của Israel chưa được giải quyết đầy đủ.
Từ liên minh ý thức hệ sang thực dụng chiến lược
Dưới lăng kính của chính quyền Donald Trump, Trung Đông không còn được nhìn chủ yếu như một không gian cạnh tranh ý thức hệ kéo dài, mà là một khu vực cần được quản trị rủi ro chiến lược.
Ba ưu tiên nổi bật đang định hình cách tiếp cận này:
1. Ổn định các tuyến vận tải năng lượng chiến lược, đặc biệt tại eo biển Hormuz
2. Giảm chi phí can dự quân sự kéo dài của Hoa Kỳ
3. Tái phân bổ nguồn lực chiến lược sang cạnh tranh giữa các cường quốc
Trong bối cảnh đó, một thỏa thuận tạm thời với Iran có thể được xem như một công cụ giảm leo thang, dù chưa giải quyết triệt để các mâu thuẫn nền tảng.
Từ phía Tehran, động cơ cũng rõ ràng không kém.
Một khuôn khổ thỏa thuận với Washington, ngay cả ở mức giới hạn, có thể mở ra không gian kinh tế và ngoại giao cần thiết để giảm áp lực trừng phạt, ổn định trong nước và duy trì ảnh hưởng khu vực thông qua các mạng lưới đồng minh hiện có.
Điểm nghẽn chiến lược: Israel và “quyền phủ quyết không chính thức”
Chính tại giao điểm của hai lợi ích này, Israel nhìn thấy một rủi ro mang tính cấu trúc.
Điều đáng chú ý không chỉ là nội dung của MOU, mà là sự vắng mặt của một cơ chế bảo đảm an ninh rõ ràng cho Israel trong toàn bộ tiến trình.
Từ góc nhìn của Tel Aviv, vấn đề không chỉ nằm ở chương trình hạt nhân Iran, mà còn ở khả năng các lực lượng thân Tehran tiếp tục củng cố vị thế tại Lebanon, Syria và các điểm nóng khu vực trong bối cảnh áp lực quốc tế lên Iran được nới lỏng.
Trong nhiều thập niên, một phần quan trọng của sức mạnh chiến lược Israel không chỉ đến từ năng lực quân sự, mà còn từ khả năng định hình cách Washington xác định mối đe dọa tại Trung Đông.
Chính điều đó tạo nên một dạng “quyền phủ quyết thực tế” đối với các sáng kiến ngoại giao lớn liên quan đến Iran.
Tuy nhiên, nếu xu hướng hiện tại tiếp tục, cấu trúc này có thể đang thay đổi.
Điều đang nổi lên không phải là sự rạn nứt liên minh Mỹ–Israel, mà là một sự tái cân bằng: Washington không còn mặc nhiên đặt ưu tiên an ninh của Israel làm điều kiện tiên quyết cho mọi lựa chọn chiến lược tại Trung Đông.
Nghịch lý chiến lược: ổn định có thể tạo ra bất ổn
Nghịch lý lớn nhất của tiến trình này nằm ở chỗ: mục tiêu của Washington là giảm căng thẳng khu vực, nhưng kết quả có thể lại là sự gia tăng bất định chiến lược.
Nếu Israel kết luận rằng các cơ chế ngoại giao hiện tại không còn đủ để bảo đảm lợi ích an ninh cốt lõi, họ có thể gia tăng các hành động đơn phương nhằm tự bảo vệ mình—từ tình báo, chiến tranh mạng đến các chiến dịch quân sự có giới hạn.
Trong kịch bản đó, nỗ lực giảm can dự của Mỹ có thể vô tình tạo ra các vòng xoáy leo thang mới, kéo Washington trở lại sâu hơn vào khu vực mà họ đang tìm cách thu hẹp hiện diện.
Một trật tự đang tái định hình
Cần nhấn mạnh rằng MOU Geneva, nếu xảy ra, vẫn chỉ là một bước trong tiến trình đàm phán rộng hơn.
Các điều chỉnh, bảo đảm an ninh bổ sung cho Israel, hoặc thay đổi lập trường từ các bên vẫn hoàn toàn có thể xảy ra.
Tuy nhiên, ngay cả trong kịch bản đó, xu hướng lớn hơn vẫn đáng chú ý: Hoa Kỳ đang dần tiếp cận Trung Đông thông qua lăng kính lợi ích quốc gia trực tiếp, thay vì thông qua cấu trúc liên minh truyền thống vốn định hình khu vực trong nhiều thập niên.
Từ Geneva đến trật tự hậu đặc quyền
Nếu tiến trình này tiếp tục, ý nghĩa lịch sử của Geneva có thể không nằm ở việc Mỹ và Iran đạt được một thỏa thuận cụ thể.
Điều quan trọng hơn là tín hiệu về một sự chuyển dịch trong cách Washington định nghĩa vai trò của mình tại Trung Đông.
Trong trật tự đang hình thành đó, Israel vẫn là một đồng minh then chốt của Hoa Kỳ.
Nhưng vị trí của họ có thể không còn mang tính trung tâm tuyệt đối trong mọi tính toán chiến lược của Washington.
Và nếu điều đó trở thành xu hướng dài hạn, thách thức lớn nhất đối với Israel không chỉ là Iran, mà là việc thích nghi với một môi trường địa chính trị nơi quyền lực Mỹ vẫn hiện diện, nhưng các ưu tiên chiến lược của Mỹ đã thay đổi.
17/6/2026