Tác giả: Nguyễn Huy Vũ
Hôm trước có một bạn hỏi, vậy sao các nước phương Tây, nhiều nước cũng tự do, dân chủ mà không có Steve Jobs.
Câu hỏi không phải không có lý. Tự do, dân chủ, pháp quyền, quyền sở hữu tài sản, trình độ giáo dục và công nghệ là những thứ nền tảng CẦN để hình thành nên những doanh nhân tầm cỡ và sự thịnh vượng của quốc gia. Nhưng những điều này vẫn chưa ĐỦ.
Tôi lấy ví dụ là nước Pháp. Một nước mà tôi thấy mọi thứ đều được ưu đãi và đều có, nhưng GDP trên đầu người của họ thì chỉ vừa hơn một nửa con số này của nước Mỹ. GDP đầu người của Pháp là 46 ngàn USD còn Mỹ là 84 ngàn USD. Hay nói nôm na là thu nhập của người Pháp chỉ bằng hơn một nửa người Mỹ. Tại sao lại như vậy?
Tôi đến Pháp nhiều nhất trong số các nước châu Âu. Cảnh quan đẹp, đồ ăn ngon. Hiện đại, tiện nghi, và tổ chức tốt. Đi khắp cả nước chỉ bằng xe buýt và tàu lửa một cách dễ dàng.
Một lần đến Nice — thành phố xinh đẹp của miền Nam nước Pháp mà ai đến miền Nam đều nên đến — tôi ghé quán phở nổi tiếng của người Việt. Mùa hè đông khách du lịch, nhưng đúng 12h trưa thì quán mới mở cửa, và mở chỉ 3 tiếng thôi. Tôi đến quán trước giờ đó thì quán chưa mở cửa, và khi ăn xong định chiều tối quay lại thì chủ quán bảo sẽ đóng cửa sớm. Hỏi tại sao quán bán đông khách vậy mà anh không mở thêm giờ để bán thêm. Ông chủ quán bảo, làm nhiều tiền thuế nó ăn hết. Người làm doanh nghiệp mà sợ thuế đến mức không muốn mở rộng hoạt động kinh doanh thì không thể nào nền kinh tế phát triển được. Nhưng anh chủ quán phở không phải là người duy nhất bị ám ảnh bởi thuế. Rất nhiều tỉ phú Pháp đã bỏ nước Pháp mà ra đi định cư ở nơi khác — nơi có mức thuế ưu đãi hơn.
Ở Nauy cũng tương tự vậy. Tôi có một anh bạn. Một lần anh kể công ty của ảnh muốn nâng lương ảnh lên, nhưng ảnh bảo ảnh không nhận thêm lương. Lý do là khi nâng lương lên thì tổng mức thuế mà ảnh phải đóng nhiều hơn. Vì vậy mà ảnh xin giữ mức lương cũ, và làm việc tà tà mỗi ngày ở công ty.
Pháp hay Nauy chỉ là một vài ví dụ điển hình của tình trạng nhiều nước châu Âu hiện nay — thuế cao quá đến nỗi người ta không còn muốn phấn đấu để thành công hay làm giàu nữa. Vì làm nhiều thì sau khi đóng thuế lại chẳng còn bao nhiêu. Vì vậy mà số tỉ phú tự thân của các nước châu Âu rất ít. Ngược lại, rất nhiều tỉ phú ở Hoa Kỳ là tỉ phú tự thân.
Xã hội các nước châu Âu cũng như Mỹ, người giàu nhất 10% thường nắm đa số tài sản của quốc gia. Nếu như ở Mỹ là 80% tài sản thì ở các nước châu Âu tỉ lệ này cũng khoảng 60-70%.
Khác biệt lớn đó là tầng lớp ưu tú (elite) giàu có ở châu Âu đa số có được địa vị chủ yếu nhờ ở sự thừa kế, ngược lại, ở Mỹ, tầng lớp ưu tú giàu có chủ yếu nhờ ở tự thân, tức khởi nghiệp làm giàu.
Khi nào mà ở các nước châu Âu họ cắt giảm thuế, khuyến khích làm việc và làm giàu thì sẽ có nhiều tỉ phú tự thân thôi. Còn hiện nay, ở nhiều nước chính phủ vẫn khuyến khích sự quân bình trong xã hội, nhằm tạo ra một xã hội bình đẳng và hài hoà, không ai nên quá giàu cũng không ai phải quá nghèo, và họ tin rằng như vậy thì xã hội sẽ cân bằng, người dân sẽ hạnh phúc — đúng hay sai thì đó là một triết lý sống, một văn hoá, một triết lý quản trị quốc gia. Người châu Âu họ không cần giàu, họ cần sự quân bình giữa công việc và đời sống. Còn ngược lại, người Mỹ họ coi trọng sự đua tranh, sự thành đạt của cá nhân.
Ngay cả trong chính trị cũng vậy, thể chế cộng hoà nghị viện của châu Âu nhấn mạnh đến sự đồng thuận hài hoà giữa các lợi ích và mong ước của các nhóm khác nhau trong xã hội, ngược lại, thể chế tổng thống của Hoa Kỳ nhấn mạnh đến tính cá nhân khi đặt lên vai ông tổng thống nhiệm vụ định hướng quốc gia trong sự giám sát của Quốc hội.
Văn hoá châu Âu coi trọng tính cộng đồng — để không ai bị bỏ lại phía sau và tạo nên một cộng đồng chia sẻ rủi ro. Hệ thống phúc lợi suy cho cùng là một hệ thống bảo hiểm, để bảo đảm rằng ai cũng được cộng đồng cưu mang. Đây là một triết lý mang tính nhân đạo vì bạn không biết rằng bạn sẽ được sinh ra từ một gia đình như thế nào cho đến khi bạn ra đời, và ai cũng nên xứng đáng được xã hội cưu mang và chia sẻ. Trong văn hoá này, người giàu có trách nhiệm đóng góp nhiều hơn để cưu mang những người kém may mắn. Ngược lại, văn hoá Mỹ coi trọng tính cá nhân — mọi người cần nỗ lực để có một cuộc sống sung túc cho chính mình và gia đình, với sự hỗ trợ tối thiểu của chính quyền, và người ta coi trọng sự thành công của cá nhân. Hai văn hoá khác nhau hình thành nên hai xã hội khác nhau.
Các điều kiện khác như cộng đồng khởi nghiệp, các trung tâm công nghệ cao, hệ thống tài chính, hệ thống trường đại học, v.v. tôi nghĩ đó chỉ là những “con thuyền”, những sản phẩm phái sinh của văn hoá mà thôi. Vì khi một xã hội mà người dân cố gắng làm hết sức mình, muốn thành công trong danh dự, thì họ sẽ cùng hợp tác để dựng xây nên “những con thuyền” làm động lực để đẩy xã hội tiến lên. Văn hoá vì vậy đóng một vai trò quyết định.
12/6/2026