Tác giả: Vũ Đức Khanh
Bốn thập niên qua, Việt Nam đã đạt tốc độ tăng trưởng kinh tế cao, hội nhập quốc tế sâu rộng và cải thiện đáng kể các chỉ số phát triển con người, trong khi vẫn duy trì cấu trúc quyền lực một đảng. Nhiều người coi đây là bằng chứng rằng phát triển kinh tế và độc quyền chính trị có thể song hành lâu dài.
Nhận định đó chỉ đúng cho một giai đoạn lịch sử nhất định, chứ không phải là trạng thái cân bằng bền vững.
Vấn đề cốt lõi không nằm ở việc hệ thống có tạo ra tăng trưởng trong điều kiện thuận lợi hay không, mà ở việc liệu nó có duy trì được năng lực tự điều chỉnh thể chế khi xã hội trở nên phức tạp hơn, lợi ích phân mảnh sâu sắc hơn và bất định gia tăng mạnh mẽ hay không.
Ở cấp độ này, chế độ một đảng bộc lộ những giới hạn mang tính cấu trúc — và những giới hạn này không thể khắc phục triệt để bằng cải cách kỹ thuật hay ý chí nội bộ.
Thiếu cơ chế thay thế quyền lực có chính danh
Trong lý thuyết thể chế hiện đại, khả năng thay thế quyền lực một cách hòa bình, định kỳ và được xã hội thừa nhận rộng rãi là nền tảng của ổn định dài hạn.
Trong các hệ thống cạnh tranh, bầu cử thực hiện ba chức năng then chốt: tổng hợp tín hiệu bất mãn xã hội ở quy mô lớn, tái phân bổ quyền lực mà không cần khủng hoảng, và tạo ràng buộc thực sự đối với giới cầm quyền.
Chế độ một đảng loại bỏ hoàn toàn cơ chế này ở cấp quốc gia. Việc chuyển giao quyền lực chỉ diễn ra nội bộ, dựa trên cân bằng phe phái và thỏa hiệp tổ chức thay vì lựa chọn của xã hội. Đây là khác biệt không chỉ về quy trình, mà là về nguồn gốc chính danh của quyền lực.
Khi không tồn tại cơ chế thay thế có thể kiểm chứng công khai, khả năng sửa sai của hệ thống bị giới hạn nghiêm ngặt về mặt cấu trúc.
Méo mó thông tin và tích tụ sai lệch
Các hệ thống thiếu cạnh tranh chính trị công khai tất yếu đối mặt với méo mó thông tin có hệ thống.
Khi chi phí chính trị của thông tin tiêu cực cao, các tín hiệu về sai lầm chính sách, bất mãn xã hội và rủi ro tiềm ẩn dễ bị trì hoãn, làm suy giảm hoặc bóp méo có chủ đích. Hệ quả là tích tụ sai lệch (error accumulation): những vấn đề nhỏ không được xử lý kịp thời sẽ dồn nén, khuếch đại và đẩy chi phí điều chỉnh lên mức rất cao.
Lúc ấy, “ổn định” bề mặt chỉ là ảo ảnh — thực chất là độ trễ nguy hiểm của cơ chế phản hồi.
Giới hạn nội tại của chính danh dựa trên hiệu suất
Chính danh dựa trên hiệu suất có thể duy trì mức độ chấp nhận cao trong giai đoạn tăng trưởng nhanh và xã hội còn tương đối đồng nhất.
Tuy nhiên, khi tăng trưởng chậm lại, bất bình đẳng gia tăng và xã hội phân tầng sâu sắc, mô hình này nhanh chóng lộ rõ giới hạn: mất khả năng điều hòa xung đột lợi ích và duy trì đồng thuận rộng rãi.
Nếu thiếu chính danh dựa trên lựa chọn chính trị (electoral legitimacy), hệ thống sẽ đối mặt với xói mòn chính danh mang tính tích lũy, ngay cả khi nền kinh tế chưa rơi vào khủng hoảng rõ rệt.
Cạnh tranh bị nội hóa và bất định quyền lực
Việc loại bỏ cạnh tranh chính trị ở cấp thể chế không làm biến mất cạnh tranh, mà chỉ nội hóa nó vào bên trong cấu trúc quyền lực.
Hệ quả là:
– Cạnh tranh phe phái thay vì cạnh tranh bằng chương trình chính sách
– Thiếu cơ chế phân xử trung lập và minh bạch
– Gia tăng mạnh bất định trong chuyển giao quyền lực
Rủi ro lớn nhất không phải xung đột công khai, mà là xung đột nội bộ không được thể chế hóa — dạng rủi ro có tính đột ngột, phá hủy và khó kiểm soát nhất.
Không tồn tại cân bằng thể chế dài hạn
Giả định rằng chế độ một đảng có thể duy trì ổn định dài hạn thông qua cải cách nội bộ là thiếu cơ sở vững chắc.
Khi không có cơ chế ràng buộc quyền lực từ bên ngoài, mọi cải cách đều mang tính chủ quan, từng phần, không nhất quán và dễ bị đảo ngược. Hệ thống vì thế không tiến tới cân bằng bền vững, mà chỉ liên tục dao động giữa hiệu quả tạm thời và tích tụ sai lệch sâu sắc.
Hội nhập và áp lực đồng bộ thể chế
Trong điều kiện hội nhập kinh tế sâu, cấu trúc thể chế nội bộ không còn là biến số độc lập.
Các cam kết quốc tế, bao gồm Công ước Quốc tế về các Quyền Dân sự và Chính trị (International Covenant on Civil and Political Rights – ICCPR) cùng với sự tương tác ngày càng chặt chẽ với các nền kinh tế dân chủ tạo ra áp lực ngày càng mạnh về tính tương thích thể chế.
Sự lệch pha kéo dài giữa một nền kinh tế mở và một hệ thống chính trị khép kín không tự triệt tiêu, mà dần chuyển hóa thành rủi ro đầu tư, suy giảm niềm tin dài hạn và áp lực điều chỉnh từ cả bên trong lẫn bên ngoài.
Ràng buộc cấu trúc và hệ quả tất yếu
Từ góc độ phân tích thể chế, vấn đề không nằm ở ý chí chính trị hay lựa chọn ý thức hệ, mà ở giới hạn thiết kế cơ bản của hệ thống.
Một chế độ một đảng:
– Không có cơ chế thay thế quyền lực có tính chính danh và cạnh tranh
– Không có kênh phản hồi thông tin đầy đủ, minh bạch ở cấp độ xã hội
– Không thể thể chế hóa cạnh tranh chính trị một cách ổn định và lành mạnh
Vì vậy, nó không thể duy trì lâu dài đồng thời tính chính danh, khả năng tự điều chỉnh và ổn định thể chế khi xã hội ngày càng phức tạp và hội nhập ngày càng sâu.
Xét theo logic cấu trúc, việc thể chế hóa cạnh tranh chính trị — thông qua bầu cử có ý nghĩa thực chất và tiến tới đa nguyên chính trị — không còn là lựa chọn tùy ý, mà là hệ quả tất yếu nếu Việt Nam muốn xây dựng một trật tự chính trị bền vững trước thách thức của thế kỷ XXI.
Câu hỏi cuối cùng không phải là liệu sự chuyển đổi này có xảy ra hay không, mà là, nó sẽ được thiết kế như một tiến trình cải cách có kiểm soát hay sẽ xuất hiện như một điều chỉnh cưỡng bức khi các giới hạn cấu trúc đã chạm tới điểm tới hạn.