Tác giả: Hoàng Anh Tuấn
Chỉ còn chưa đầy một giờ nữa, lệnh phong tỏa toàn diện Eo biển Hormuz của Mỹ đổi với các tàu chở dầu và hàng đến hoặc dời các cảng của Iran cũng như các tàu “đóng phí” cho Iran sẽ có hiệu lực. Để hiểu phong tỏa có tác động ra sao đối với đối phương, hãy cùng nhìn lại một số cuộc phong tỏa lớn và có hệ quả tàn khốc nhất trong lịch sử thế giới từ cổ đại đến nay.
Trong lịch sử quân sự, phong tỏa không chỉ là hành động bao vây vật lý mà còn là cuộc chiến cân não về kinh tế, hậu cần và ý chí. Từ việc bao vây những pháo đài kiên cố thời Trung cổ cho đến kỷ nguyên của tên lửa hành trình và vệ tinh, phong tỏa luôn là vũ khí tàn khốc nhất để bóp nghẹt một quốc gia.
1. Constantinople 1453: Vũ khí đại bác và sự kết thúc của một Đế quốc Byzantine
Cuộc vây hãm Constantinople năm 1453 là một ví dụ điển hình cho việc kết hợp phong tỏa thủy – bộ để phá vỡ một pháo đài tưởng chừng bất khả xâm phạm.
Thành phố Constantinople là thủ đô của Đế chế Byzantine, vốn được bảo vệ bởi hệ thống tường thành Theodosian kiên cố và vị thế địa lý độc tôn trên eo biển Bosphorus.
Đế quốc Ottoman dưới quyền Sultan Mehmed II đã triển khai lực lượng khổng lồ: khoảng 80.000 – 130.000 quân, bao gồm lực lượng tinh nhuệ Janissaries, và hơn 100 tàu chiến để bao vây “thành phố của các vị hoàng đế”. Phía Byzantine chỉ có vẻn vẹn 7.000 – 10.000 binh sĩ, bao gồm cả quân tình nguyện từ Ý, để bảo vệ một tuyến phòng thủ dài.
Ottoman đã sử dụng 69 khẩu đại bác khổng lồ, nổi bật nhất là khẩu pháo “Basilica” do kỹ sư Orban đúc, có khả năng bắn những viên đá nặng gần 600 kg. Đây là những “siêu vũ khí” thời bấy giờ, nã pháo liên tục trong 53 ngày vào các bức tường đá vốn đã đứng vững suốt một thiên niên kỷ. Khi hạm đội bị chặn bởi chuỗi xích khổng lồ tại vịnh Golden Horn, Mehmed II đã thực hiện một kỳ tích: kéo hơn 70 tàu chiến vượt qua đất liền trên các đường ray gỗ bôi mỡ để tiến vào vịnh từ phía sau, hoàn thành vòng vây tuyệt đối.
Sự sụp đổ của Constantinople vào ngày 29/5/1453 không chỉ khiến khoảng 30.000 – 60.000 người bị bắt làm nô lệ mà còn chấm dứt sự tồn tại của Đế quốc Byzantine nghìn năm tuổi. Nó đã chứng minh rằng ngay cả những bức tường kiên cố nhất cũng sụp đổ nếu bị cắt đứt nguồn tiếp tế và đối mặt với công nghệ vũ khí vượt trội. Sự kiện này cũng chính thức khép lại thời kỳ Trung cổ, mở ra kỷ nguyên của thuốc súng và pháo binh hạng nặng.
2. Kế hoạch Anaconda (1861 – 1865) trong cuộc Nội chiến Bắc – Nam
Trong Nội chiến Mỹ, Tổng thống Abraham Lincoln đã thực hiện “Kế hoạch Anaconda” – một chiến dịch phong tỏa hải quân quy mô chưa từng thấy nhằm vào Liên bang miền Nam. Đây là một chiến lược tiêu hao dài hạn, lấy cảm hứng từ cách loài trăn Anaconda siết chặt con mồi cho đến chết.
Hải quân miền Bắc đã huy động gần 500 tàu chiến tuần tra dọc theo 5.600 km đường bờ biển, từ Virginia đến tận biên giới Mexico. Mục tiêu không phải là đánh chiếm lãnh thổ ngay lập tức mà là bóp nghẹt nền kinh tế dựa vào xuất khẩu bông của miền Nam và ngăn cản việc nhập khẩu vũ khí từ châu Âu. Trong suốt 4 năm, họ đã thiết lập một “bức tường thép” trên biển, bắt giữ hoặc tiêu diệt khoảng 1.500 tàu vượt tuyến (blockade runners).
Kết quả của cuộc phong tỏa này là sự sụp đổ kinh tế hoàn toàn của miền Nam. Lượng bông xuất khẩu – “vàng trắng” của miền Nam – giảm đến 95%. Thiếu hụt ngoại tệ dẫn đến lạm phát phi mã (lên tới 9.000% tại một số khu vực), và quân đội miền Nam rơi vào tình trạng thiếu thốn trầm trọng từ giày dép, quân phục đến thuốc súng. Cuộc phong tỏa này cho thấy: Một quốc gia dù có quân đội mạnh trên bộ nhưng nếu bị cô lập hoàn toàn trên biển thì sẽ tự sụp đổ từ bên trong do kiệt quệ tài chính và tài nguyên. Cuộc bao vây biến chiến tranh thành một bài toán về hậu cần và sản xuất công nghiệp, nơi miền Bắc có ưu thế tuyệt đối.
3. Leningrad (1941 – 1944): 872 ngày “sống trong địa ngục”
Cuộc vây hãm Leningrad của phát xít Đức trong Thế chiến II là cuộc phong tỏa đẫm máu nhất lịch sử hiện đại. Adolf Hitler không muốn chiếm thành phố bằng cách tấn công trực diện vì sợ tổn thất quân số cao; thay vào đó, ông ra lệnh xóa sổ nó bằng nạn đói và cái rét, biến một đô thị văn hóa thành một hầm mộ khổng lồ.
Khoảng 2,5 triệu người bị kẹt trong vòng vây từ ngày 8/9/1941. Số liệu thống kê khiến cả thế giới bàng hoàng: khoảng 1 triệu người chết, chiếm hơn 1/3 dân số thành phố, chủ yếu vì đói. Vào mùa đông khắc nghiệt năm 1941, khẩu phần bánh mì của dân thường chỉ còn 125 gram/ngày, được làm từ bột mì kém chất lượng trộn với mùn cưa và cellulose. Nhiệt độ giảm xuống -40°C khi hệ thống điện và nước bị cắt đứt.
Tuy nhiên, Liên Xô đã thiết lập “Con đường Sống” (Road of Life) băng qua hồ Ladoga đóng băng vào mùa đông. Các đoàn xe tải đã dũng cảm vận chuyển hơn 1,5 triệu tấn hàng hóa cứu trợ dưới làn đạn pháo và bom từ máy bay Luftwaffe. Dù quân Đức ném bom liên tục và sử dụng pháo hạng nặng bắn phá hàng ngày, ý chí của người dân Leningrad vẫn không bị bẻ gãy. Cuộc bao vây kết thúc vào tháng 1/1944, trở thành bài học về sức chịu đựng tột cùng của con người trước sự tàn bạo của phong tỏa quân sự và cũng là biểu tượng của tinh thần quật khởi trước chủ nghĩa phát xít.
4. Berlin 1948 – 1949: Cuộc chiến của cầu hàng không
Sau Thế chiến II, căng thẳng Chiến tranh Lạnh bùng phát khi Liên Xô phong tỏa toàn bộ đường bộ, đường sắt và đường thủy từ vùng kiểm soát của họ đi vào Tây Berlin. Mục tiêu của Stalin là cắt đứt con đường tiếp xúc của hơn 2 triệu dân Berlin nhằm buộc các cường quốc phương Tây (Mỹ, Anh, Pháp) phải rút lui khỏi thành phố hoặc từ bỏ kế hoạch thành lập nhà nước Tây Đức.
Mỹ và đồng minh đã đáp trả bằng “Cầu hàng không Berlin” (Berlin Airlift) – một chiến dịch hậu cần không tiền khoáng hậu trong lịch sử nhân loại. Thay vì dùng vũ lực phá vỡ vòng vây trên mặt đất, họ đã sử dụng bầu trời. Trong gần 1 năm (322 ngày), các máy bay đồng minh đã thực hiện hơn 278.000 chuyến bay, vận chuyển hơn 2,3 triệu tấn hàng hóa, từ thực phẩm, thuốc men đến cả hàng trăm nghìn tấn than đá để sưởi ấm.
Số liệu cho thấy cường độ vận chuyển cực lớn. Ở thời điểm cao nhất, cứ mỗi 45 – 60 giây lại có một máy bay hạ cánh hoặc cất cánh tại các sân bay Tempelhof hay Gatow. Chiến dịch này không chỉ là một kỳ tích kỹ thuật mà còn là một chiến thắng về mặt tuyên truyền và tâm lý. Cuộc phong tỏa thất bại hoàn toàn vì sức mạnh của công nghệ hàng không và khả năng hậu cần vượt trội của phương Tây. Nó chứng minh rằng trong kỷ nguyên không quân, phong tỏa địa lý trên mặt đất có thể bị vô hiệu hóa nếu đối phương có đủ nguồn lực và quyết tâm chính trị.
5. Khủng hoảng tên lửa Cuba 1962
Cuộc khủng hoảng tên lửa Cuba năm 1962 đưa nhân loại đến gần kịch bản chiến tranh hạt nhân nhất. Khi tình báo Mỹ phát hiện Liên Xô đang lắp đặt các tên lửa đạn đạo tầm trung (missiles) có khả năng mang đầu đạn hạt nhân tại Cuba.
Tổng thống John F. Kennedy đã ra lệnh cho hải quân Mỹ thiết lập một vòng phong tỏa (được gọi là “quarantine” – tức”cách ly) xung quanh hòn đảo này.
Hơn 100 tàu chiến của Mỹ, bao gồm các biên đội tàu sân bay, đã dàn trận trên biển Caribe để chặn đứng các tàu vận tải của Liên Xô đang chở thêm vật liệu quân sự. Thế giới nín thở trong 13 ngày khi các bệ phóng tên lửa tại Cuba đã sẵn sàng khai hỏa và các tàu ngầm hạt nhân của hai bên đều trong trạng thái báo động đỏ. Đây là một cuộc phong tỏa không nhằm mục đích bỏ đói dân thường, mà là một hành động quân sự mang tính răn đe chiến lược cao độ.
Kết quả cuối cùng là một thỏa hiệp chính trị: Liên Xô đồng ý rút tên lửa khỏi Cuba dưới sự giám sát của Liên Hợp Quốc, đổi lại Mỹ cam kết không xâm lược Cuba và bí mật rút các tên lửa Jupiter khỏi Thổ Nhĩ Kỳ.
Cuộc phong tỏa này cho thấy trong thời đại tên lửa tầm xa và vũ khí nguyên tử, phong tỏa không còn là việc bao vây một thành phố đơn thuần, mà đã trở thành một công cụ địa chính trị toàn cầu, một quân bài trên bàn cờ chiến tranh lạnh có khả năng định đoạt sự tồn vong của cả hành tinh. Nó minh chứng cho vai trò của hải quân trong việc kiểm soát các “điểm nóng” và ngăn chặn sự leo thang vũ khí hạt nhân.
Kết luận
Xuyên suốt lịch sử từ Trung cổ đến hiện đại, năm cuộc phong tỏa trên đã minh chứng cho sự tiến hóa khốc liệt của nghệ thuật quân sự và cách tiếp cận địa chính trị. Nếu Constantinople đánh dấu sự lên ngôi của pháo binh hạng nặng, thì Kế hoạch Anaconda và Leningrad lại cho thấy sức mạnh hủy diệt của việc bóp nghẹt kinh tế và nhu yếu phẩm. Trong khi đó, Berlin và Cuba mở ra kỷ nguyên mới nơi không quân cùng sự răn đe hạt nhân trở thành những quân bài định đoạt sự sống còn của cả hành tinh. Dù hình thái biến đổi, bản chất của phong tỏa vẫn là con dao hai lưỡi tàn bạo: vừa là công cụ cưỡng chế tối ưu để giành chiến thắng mà không cần giao tranh trực diện, vừa là thảm kịch nhân đạo đẩy thế giới đến bờ vực thẳm. Lịch sử cho thấy việc kiểm soát các tuyến đường huyết mạch hoặc các khu vực có vị trí địa chiến lược quan trọng vẫn mãi là chìa khóa then chốt của của các cường quốc trong việc định hình quyền lực của mình trên phạm vi toàn cầu.