Khi đặt vấn đề “nghiên cứu tổng kết, sửa đổi tổng thể Hiến pháp 2013”, điều đầu tiên cần xác định không phải là sửa điều gì, mà là sửa theo định hướng nào – dựa trên những căn bản lập hiến nào?
Tác giả: Lê Thân
Chủ nhiệm Câu Lạc Bộ Lê Hiếu Đằng
Hiến pháp của bất kỳ quốc gia nào cũng là bộ luật cơ bản và quan trọng nhất của quốc gia đó. Đây không chỉ là một văn bản pháp lý tối cao, mà còn là bản Khế ước Chính trị – Pháp lý giữa Nhà nước và Nhân dân; là nền tảng tổ chức quyền lực; là “trái tim” của đời sống chính trị; là trung tâm của toàn bộ hệ thống pháp luật. Mọi đạo luật, mọi chính sách, mọi thiết chế quyền lực đều phải xuất phát từ Hiến pháp và không được trái với Hiến pháp. Chính vì vậy, khi đặt vấn đề “nghiên cứu tổng kết, sửa đổi tổng thể Hiến pháp 2013”, điều đầu tiên cần xác định không phải là sửa điều gì, mà là sửa theo định hướng nào – dựa trên những căn bản lập hiến nào (1).
Bộ Chính trị đã nêu rõ định hướng: đến năm 2030, Việt Nam có hệ thống pháp luật dân chủ, công bằng, đồng bộ, thống nhất, công khai, minh bạch, khả thi, mở đường cho kiến tạo phát triển; đến năm 2045, có hệ thống pháp luật chất lượng cao, tiên tiến, hiện đại, phù hợp với thực tiễn đất nước và thông lệ quốc tế (2). Đấy là những mục tiêu đúng đắn và có tầm nhìn. Nhưng để hiện thực hóa, không thể chỉ dừng ở việc “vá víu kỹ thuật”, hay chỉ tạo lập khung khổ pháp lý phục vụ riêng một giai đoạn phát triển 2026–2031. Nghiên cứu tổng kết và sửa đổi tổng thể Hiến pháp phải là một hành động mang tầm vóc lịch sử, đặt nền móng cho nhiều thập niên.
I. Nhìn lại Hiến pháp 2013:
Hiến pháp 2013 đánh dấu một bước tiến quan trọng trong tiến trình lập hiến, thể hiện rõ tinh thần đổi mới và hội nhập khi lần đầu tiên hiến định quyền con người một cách tương đối hệ thống, khẳng định nguyên tắc Nhà nước pháp quyền, ghi nhận cơ chế phân công và kiểm soát quyền lực, đồng thời bảo đảm các quyền về kinh doanh, sở hữu và nhấn mạnh vai trò của Nhân dân trong quản lý Nhà nước.
Tuy nhiên, vấn đề cốt lõi lại nằm ở khâu thực thi. Nhiều nguyên tắc dù đã được ghi nhận nhưng chưa thực sự đi vào đời sống, khi cơ chế bảo vệ quyền con người còn hạn chế, việc kiểm soát quyền lực chưa hiệu quả, tính đại diện và phản biện của Quốc hội chưa được phát huy đầy đủ, và tư duy “xin – cho” vẫn còn hiện hữu trong môi trường pháp lý. Khoảng cách giữa quy định trên văn bản và thực tiễn điều hành cho thấy Hiến pháp 2013, dù đã xác lập được một số giá trị tiến bộ, vẫn chưa được hiện thực hóa trọn vẹn.
II. Vấn đề căn bản nhất: Hiến pháp là ý nguyện của Nhân dân
Từ ngàn xưa, tư tưởng chính trị phương Đông đã thừa nhận vai trò tối thượng của Nhân dân. Người xưa nói: “Ý dân là ý Trời” – chữ Hán là “民意即天意” (Dân ý tức Thiên ý). Trang Tử và đặc biệt là Mạnh Tử còn khẳng định: “民为贵，社稷次之，君为轻” – “Dân vi quý, xã tắc thứ chi, quân vi khinh”. Nghĩa là Dân là quý nhất, sau đó mới đến Xã tắc, còn Vua là nhẹ nhất (3).
Tinh thần trên, nếu được hiểu đúng, chính là tinh thần của chủ nghĩa hiến pháp hiện đại. Hiến pháp trước hết phải là sự thể hiện ý chí, quyền lợi và khát vọng của Nhân dân. Nó không phải là sản phẩm của một nhóm người, càng không phải là văn bản hợp thức hóa quyền lực cho bất kỳ tổ chức nào. Hiến pháp là bộ luật gốc để phát triển quốc gia; là nền tảng để bảo vệ quyền con người, quyền công dân; là cơ chế để kiểm soát quyền lực.
Chủ nghĩa Hiến pháp (Constitutionalism) nhấn mạnh rằng: quyền lực nhà nước phải bị giới hạn bởi Hiến pháp; mọi quyền lực đều phải được trao, được phân công và được kiểm soát theo Hiến pháp. Nghiên cứu Hiến pháp không chỉ là đọc các điều khoản, mà là nghiên cứu triết lý quyền lực, cơ chế phân quyền, kỹ thuật lập hiến, tương quan giữa tự do và trật tự, giữa quyền và nghĩa vụ (4).
Ở một góc độ khác, Hiến pháp là sự phản ánh thành văn của tư tưởng lập hiến trong một giai đoạn lịch sử nhất định. Nhưng điều đó không có nghĩa là cứ vài năm lại đặt vấn đề sửa đổi. Một bản Hiến pháp tốt phải có tính ổn định tương đối lâu dài, đủ vững bền để định hình trật tự chính trị – pháp lý qua nhiều thế hệ.
III. Hiến pháp là tối thượng – mọi học thuyết chỉ là tham khảo cho từng giai đoạn lịch sử
Vì Hiến pháp là ý nguyện của Nhân dân, nên mọi học thuyết chính trị, mọi quan điểm của bất kỳ đảng phái hay cá nhân nào cũng chỉ có giá trị tham khảo. Không một học thuyết nào có thể đứng cao hơn Hiến pháp.
Từng có quan niệm cho rằng Hiến pháp và pháp luật chỉ “quan trọng sau cương lĩnh” là cách hiểu làm đảo lộn trật tự pháp lý (5). Trong một nhà nước pháp quyền đúng nghĩa, phải khẳng định rõ: mọi cương lĩnh, mọi chủ trương, mọi đường lối đều phải được triển khai trong khuôn khổ Hiến pháp và phải “lấy Hiến pháp làm nền tảng”. Hiến pháp không thể bị đặt ở vị trí thứ yếu.
Nguyên tắc dân chủ phổ quát là thiểu số phục tùng đa số. Không thể có chuyện ý chí của dăm triệu người lại đứng trên ý chí của gần cả trăm triệu công dân. Bất kỳ tổ chức chính trị nào, kể cả tổ chức lớn nhất, cũng chỉ là một thực thể hoạt động trong khuôn khổ, quy định của pháp luật, và vì vậy phải tuân thủ Hiến pháp như mọi chủ thể khác.
IV. Hội nhập với xu thế thời đại
Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm cũng đã từng nhiều lần khẳng định: “Con đường phát triển của Việt Nam không thể tách rời xu thế chung của thế giới và nền văn minh nhân loại” (6). Một quốc gia phát triển hài hòa là quốc gia biết kết hợp nội lực với dòng chảy của thời đại.
Xu thế chung của thời đại hiện nay là gì? Là đề cao Nhân quyền, Dân chủ, Tự do; là tổ chức quyền lực nhà nước theo nguyên tắc phân công, phối hợp và kiểm soát quyền lực thực chất (check and balances); là xây dựng một nền kinh tế thị trường đúng nghĩa, nơi quyền tài sản được bảo đảm, cạnh tranh công bằng được bảo vệ, và nhà nước đóng vai trò kiến tạo chứ không can thiệp tùy tiện.
Nếu mục tiêu đến năm 2045 là một hệ thống pháp luật tiên tiến, hiện đại, phù hợp thông lệ quốc tế, thì Hiến pháp mới rồi đây phải mở đường cho các chuẩn mực phổ quát ấy. Không thể một mặt thì tuyên bố hội nhập quốc tế sâu rộng, nhưng mặt khác lại duy trì một cấu trúc quyền lực thiếu cơ chế kiểm soát hiệu quả (7).
V. Một số vấn đề cụ thể và cấp bách
• Xem xét sửa đổi Điều 4 theo hướng đặt lợi ích quốc gia – dân tộc và chủ quyền nhân dân làm kim chỉ nam tối thượng. Mọi tổ chức chính trị hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật, bình đẳng trước pháp luật (8).
• Bảo đảm tính thực chất của Quốc hội. Công dân đủ 18 tuổi, không bị tòa án tước quyền chính trị, phải có quyền ứng cử, bầu cử mà không chịu sự sàng lọc hành chính từ bất kỳ tổ chức trung gian nào. Quốc hội phải thực sự là cơ quan đại diện cao nhất của nhân dân, chứ không chỉ là cơ quan hợp thức hóa.
• Không kiêm nhiệm giữa lập pháp – hành pháp – tư pháp. Một người đã là đại biểu Quốc hội thì không đồng thời giữ chức vụ trong cơ quan hành pháp hay tư pháp. Sự phân công rạch ròi này là điều kiện tối thiểu để kiểm soát quyền lực (9).
• Tăng cường bảo vệ quyền con người. Hiến pháp cần cụ thể hóa hơn nữa cơ chế bảo vệ quyền, kể cả khả năng thành lập một thiết chế tài phán hiến pháp độc lập để xem xét tính hợp hiến của văn bản và hành vi công quyền.
• Bảo đảm quyền tài sản và tự do kinh doanh. Nếu mục tiêu là tăng trưởng hai con số, thì nền tảng phải là sự an toàn pháp lý tuyệt đối cho nhà đầu tư và người dân.
• Cơ chế trưng cầu ý dân về những vấn đề hệ trọng, kể cả việc sửa đổi Hiến pháp, để bảo đảm tính chính danh tối đa.
VI. Không “giật gấu vá vai”, phải kiến tạo nền tảng dài hạn nhằm hiện thực hóa các mục tiêu từng quảng bá lâu nay: “dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ…”
Sửa đổi tổng thể Hiến pháp 2013 không thể chỉ nhằm phục vụ một kế hoạch 5 năm. Đó phải là công trình của tư duy chiến lược, đặt nền tảng cho một kỷ nguyên phát triển mới. Nếu chỉ sửa để tháo gỡ điểm nghẽn trước mắt mà không chạm đến cấu trúc quyền lực và triết lý lập hiến, thì mọi sửa đổi sẽ lại nhanh chóng lạc hậu (10).
Một bản Hiến pháp tốt phải dung hòa được ba yếu tố: ổn định – dân chủ – phát triển. Ổn định để bảo đảm trật tự; dân chủ để bảo đảm chính danh; phát triển để bảo đảm thịnh vượng. Ba yếu tố đó không loại trừ nhau, mà bổ sung cho nhau. Đây là một nguyên lý bất di bất dịch! (11)
Tóm lại, “Sửa đổi tổng thể Hiến pháp 2013 là sửa đổi theo định hướng nào?” phải được trả lời bằng một lựa chọn dứt khoát: sửa đổi theo định hướng thượng tôn Hiến pháp, lấy nhân dân làm chủ thể tối cao của quyền lực, hội nhập với chuẩn mực tiến bộ của nhân loại, và xây dựng một nhà nước pháp quyền thực chất (12).
Chỉ khi Hiến pháp được tôn vinh đúng vị trí là luật cơ bản, là trung tâm và “trái tim” của đời sống chính trị, thì mọi cải cách khác mới có nền tảng bền vững. Và chỉ khi đó, mục tiêu 2030 – 2045 mới không dừng ở khẩu hiệu, mà có thể trở thành hiện thực lịch sử.
—————————————
THAM KHẢO THÊM:
(1 & 2) https://tuoitre.vn/bo-chinh-tri-nghien-cuu-tong-ket-sua-doi-tong-the-hien-phap-2013-phu-hop-voi-thuc-tien-20260409064136791.htm
(3) https://quotepark.com/quotes/1921570-mencius-of-the-first-importance-are-the-people-next-comes/?utm_source=chatgpt.com
(4) https://www.britannica.com/topic/constitutionalism?utm_source=chatgpt.com
(5) https://www.rfa.org/vietnamese/news/vietnamnews/the-communist-party-platform-more-important-than-the-constitution–sec-general-09292013113833.html?utm_source=chatgpt.com
(6) https://ttdn.vn/tin-tuc-su-kien/thoi-su-chinh-tri/toan-van-phat-bieu-chinh-sach-cua-tong-bi-thu-chu-tich-nuoc-to-lam-tai-dai-hoc-columbia-con-duong-cua-viet-nam-quan-109899
(7) https://en.vietnamplus.vn/resolution-66-a-breakthrough-to-modernise-vietnams-legal-system-post326120.vnp?utm_source=chatgpt.com
(8) https://en.vietnamplus.vn/resolution-66-a-breakthrough-to-modernise-vietnams-legal-system-post326120.vnp?utm_source=chatgpt.com
(9) https://en.wikipedia.org/wiki/Separation_of_powers?utm_source=chatgpt.com
(10) https://link.springer.com/article/10.1007/s42439-025-00109-7?utm_source=chatgpt.com
(11) https://press.princeton.edu/books/paperback/9780691021000/ à Trong công trình này, các học giả lập luận rằng:
• Hiến pháp phải tạo ổn định thể chế để duy trì trật tự chính trị
• Đồng thời phải bảo đảm tính dân chủ và tính chính danh của quyền lực
• Và phải cho phép khả năng thích ứng để phát triển kinh tế – xã hội
• Ba yếu tố này cần được cân bằng trong thiết kế Hiến pháp hiện đại
(12) https://plato.stanford.edu/entries/constitutionalism/ à Constitutionalism: First published Wed. Jan 10, 2001; and Substantive revision Thu. May 18, 2023