Tác giả: Minh Nam
Trong nhiều năm, sự trỗi dậy của Trung Quốc tại Mỹ Latinh được xem là một trong những chuyển dịch địa chính trị quan trọng nhất của thế kỷ 21. Từ đầu tư hạ tầng khổng lồ, thương mại bùng nổ, đến hợp tác quân sự và viễn thông, Bắc Kinh từng bước xây dựng một “sân sau mới” ngay tại khu vực vốn được coi là vùng ảnh hưởng truyền thống của Hoa Kỳ. Các khoản vay ưu đãi, dự án Vành đai và Con đường (BRI), cùng với sức mua lớn đối với nguyên liệu thô đã khiến nhiều quốc gia Mỹ Latinh nhìn Trung Quốc như một đối tác thay thế hấp dẫn cho phương Tây.
Tuy nhiên, những tín hiệu gần đây cho thấy một xu hướng đảo chiều đáng chú ý. Lần đầu tiên sau nhiều thập kỷ mở rộng không ngừng, ảnh hưởng của Trung Quốc tại khu vực đang có dấu hiệu thoái trào. Đây có phải là bước ngoặt địa chính trị thực sự hay chỉ là một điều chỉnh tạm thời trong bối cảnh cạnh tranh Mỹ-Trung?
Những dấu hiệu rạn nứt rõ ràng
Hàng loạt diễn biến trong khu vực đang phản ánh một thực tế: ảnh hưởng của Trung Quốc không còn tăng trưởng một chiều. Tại Chile, dự án cáp ngầm “Chile–China Express” – biểu tượng cho tham vọng kết nối số của Bắc Kinh, kết nối cảng Concon với Hồng Kông do China Mobile International hậu thuẫn – đã bị đình chỉ sau tranh cãi ngoại giao gay gắt. Dự án vấp phải phản đối mạnh mẽ từ Mỹ vì lo ngại an ninh dữ liệu, dẫn đến việc Washington thu hồi visa một số quan chức Chile. Chính quyền Chile cuối cùng đã thu hồi giấy phép, thể hiện rõ áp lực từ an ninh quốc gia và rủi ro phụ thuộc chiến lược.
Tại Peru, quốc gia này đã chọn máy bay chiến đấu F-16 Block 70 của Mỹ thay vì JF-17 Thunder do Trung Quốc hợp tác sản xuất với Pakistan. Quyết định này không chỉ hiện đại hóa không quân Peru mà còn khẳng định ưu tiên liên kết chiến lược với Washington, nhấn mạnh khả năng tương tác, hậu cần và hỗ trợ dài hạn hơn là giá thành thấp ban đầu.
Colombia đã ban hành sắc lệnh tăng thuế quan lên đến 35% đối với thép nhập khẩu từ Trung Quốc (cùng một số nước không có FTA), nhằm bảo vệ ngành công nghiệp nội địa trước tình trạng bán phá giá và dư cung từ Bắc Kinh. Biện pháp này bảo vệ hàng chục nghìn việc làm và góp phần vào xu hướng bảo hộ khu vực.
Mexico – đối tác thương mại lớn của Trung Quốc ở khu vực – đang rà soát lại chiến lược kinh tế với Bắc Kinh, bao gồm việc áp thuế cao (lên đến 50% ở một số mặt hàng) đối với hàng hóa từ các nước không có FTA và cân nhắc “đánh giá an ninh kinh tế” đối với đầu tư Trung Quốc. Những bước đi này xuất phát từ lo ngại Mexico bị lợi dụng làm “cầu nối” né tránh thuế quan Mỹ, đặc biệt trong bối cảnh xem xét lại USMCA.
Đáng chú ý nhất là Honduras, nơi Tổng thống Nasry Asfura đang xem xét khôi phục quan hệ ngoại giao với Đài Loan sau khi người tiền nhiệm cắt đứt để công nhận Bắc Kinh năm 2023. Các thỏa thuận với Trung Quốc chưa mang lại lợi ích kinh tế rõ rệt (xuất khẩu tôm sang Đài Loan giảm mạnh mà Trung Quốc không bù đắp được), khiến Tegucigalpa tính toán lại để gần gũi hơn với Mỹ và các đối tác mang lại lợi ích cụ thể.
Những động thái này, nếu đặt cạnh nhau, không còn là các quyết định đơn lẻ mà tạo thành một xu hướng rõ nét: các quốc gia Mỹ Latinh đang chủ động tái cân bằng quan hệ với Trung Quốc.
Vì sao “làn sóng Trung Quốc” chững lại?
Có ba nguyên nhân chính giải thích sự thay đổi này.
Thứ nhất, bài toán kinh tế không còn hấp dẫn như trước. Nhiều dự án do Trung Quốc tài trợ bị chỉ trích vì thiếu minh bạch, chi phí đội lên, chất lượng không như kỳ vọng hoặc tạo ra gánh nặng nợ nần. Khi tăng trưởng kinh tế khu vực chậm lại và các nước đối mặt với áp lực lạm phát, nợ công, họ buộc phải xem xét lại hiệu quả thực sự của các khoản đầu tư này.
Thứ hai, lo ngại về phụ thuộc chiến lược và chủ quyền. Việc phụ thuộc quá lớn vào thương mại, tài chính và công nghệ từ Trung Quốc khiến nhiều chính phủ lo ngại mất kiểm soát dữ liệu, hạ tầng quan trọng và thậm chí ảnh hưởng chính trị nội bộ. Những gì từng được coi là “cơ hội vàng” giờ dần được nhìn nhận như một “ràng buộc” tiềm ẩn rủi ro.
Thứ ba, sự quay trở lại mạnh mẽ của Mỹ. Washington dưới chính quyền mới đang tái khẳng định vai trò tại “sân sau” của mình, không chỉ bằng ngoại giao mà còn bằng các đề nghị hợp tác cụ thể về quốc phòng, chuỗi cung ứng và an ninh kinh tế. Quyết định của Peru chọn F-16 hay áp lực lên dự án cáp Chile là những ví dụ điển hình cho thấy Mỹ đang cung cấp các lựa chọn thay thế hấp dẫn hơn.
Không phải rút lui hoàn toàn, mà là tái định hình
Tuy nhiên, nói rằng Trung Quốc đang “rút lui” khỏi Mỹ Latinh có thể là nhận định vội vàng. Bắc Kinh vẫn là đối tác thương mại hàng đầu của nhiều quốc gia, sở hữu một số dự án hạ tầng quan trọng và tiếp tục mua lượng lớn nguyên liệu thô như đồng, lithium, dầu mỏ. Điều đang diễn ra có lẽ chính xác hơn là một quá trình “tái định hình ảnh hưởng”: từ mở rộng nhanh chóng, ồ ạt sang chọn lọc chiến lược, kiểm soát rủi ro và cạnh tranh trong môi trường đa cực.
Trong bối cảnh đó, các quốc gia Mỹ Latinh không còn muốn “chọn phe” một cách cực đoan, mà đang khéo léo tận dụng sự cạnh tranh giữa các cường quốc để tối đa hóa lợi ích quốc gia – một dấu hiệu của tư duy thực dụng và trưởng thành hơn.
Một khu vực không còn là “sân sau” của bất kỳ ai
Điều quan trọng nhất rút ra từ xu hướng này là Mỹ Latinh đang ngày càng khẳng định sự độc lập trong tư duy chiến lược. Không còn là “sân sau” thụ động của Mỹ, nhưng cũng không dễ dàng trở thành “vùng ảnh hưởng” độc quyền của Trung Quốc, khu vực này đang chuyển mình thành một không gian cạnh tranh mở – nơi các quốc gia có nhiều lựa chọn hơn, tiếng nói mạnh mẽ hơn và khả năng đàm phán tốt hơn.
Kết luận
Sự suy giảm tương đối của ảnh hưởng Trung Quốc tại Mỹ Latinh không phải là dấu chấm hết cho mối quan hệ, mà là dấu hiệu của một giai đoạn mới: giai đoạn mà các nước trong khu vực trở nên tỉnh táo, chọn lọc và thực dụng hơn. Trong thế giới đa cực đang hình thành, quyền lực không còn thuộc về một bên duy nhất. Mỹ Latinh, thay vì bị cuốn theo dòng chảy của cạnh tranh Mỹ-Trung, đang bắt đầu viết lại luật chơi cho chính mình – hướng tới phát triển bền vững, chủ quyền thực sự và lợi ích lâu dài cho người dân.
Dù đây là bước ngoặt địa chính trị sâu sắc hay chỉ là điều chỉnh tạm thời, một điều rõ ràng: Mỹ Latinh đang trưởng thành. Và sự trưởng thành ấy sẽ định hình bản đồ địa chính trị của bán cầu Tây trong nhiều thập kỷ tới.